Du lịch sông Hương“Huế – theo dòng chảy của thời gian, đã trải qua bao biến cố, thăng trầm của lịch sử; âm nhạc Huế cũng không nằm ngoài ‘luồng’ của dòng chảy đó.”
(Trích: Dương Bích Hà, “Ca Huế xưa và nay”, Tạp Chí Sông Hương 20/01/2012)
Bạn đã bao giờ nghe ca Huế trên sông Hương chưa?
Không phải thứ nhạc phát từ loa đài, cũng chẳng phải màn trình diễn trên sân khấu ánh đèn màu quá đỗi bóng bẩy. Ca Huế trên thuyền rồng – đó là một thứ âm nhạc thính phòng, nơi giọng hát, tiếng đàn và dòng sông hòa quyện trong một không gian gần như “không còn gì ngoài sự tĩnh lặng và nỗi niềm”.
Bài viết này xin được dựa theo những tư liệu quý của nhà nghiên cứu Dương Bích Hà, cùng các ghi chép của GS.TS Trần Văn Khê, cụ Ưng Bình Thúc Giạ Thị và nhiều nghệ nhân lão thành, để kể lại hành trình của ca Huế – từ chốn cung vàng ngọc đến những đêm dạ khúc giữa lòng sông Hương, và lý giải vì sao ngày nay, trải nghiệm nghe ca Huế trên du thuyền lại là một món quà tinh thần không thể thiếu khi đến với Cố đô.
Ca Huế – Dòng Nhạc Thính Phòng Giữa Cung Đình Và Dân Gian
Ca Huế là gì? – Không phải “hát” đơn thuần, mà là “ca”
Theo cụ Ưng Bình Thúc Giạ Thị, một học giả uyên bác xứ Huế, người xưa phân biệt rất rõ: “Ca” và “hát” không giống nhau.
“Khi nói ‘ca’ một bản Nam ai hay cổ bản, tức là người ca phải ca một bài có giai điệu và lời ca hoàn toàn đầy đủ và chính xác, còn nếu như nói ‘hát’, thì người ca chỉ cần đưa hơi ‘ai’ hoặc hơi ‘khách’ để diễn tả bất cứ một lời thơ nào!”
Ca Huế – với hệ thống bài bản có cấu trúc chặt chẽ, đòi hỏi kỹ năng điêu luyện của ca công và nhạc công – có xuất xứ từ âm nhạc cung đình nên mang phong cách sang trọng, tao nhã, nhưng cũng đậm đà phong vị dân gian. Đây là bộ phận âm nhạc đặc sắc, có ý nghĩa quan trọng trong tổng thể nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam, bởi nó in đậm bản sắc Huế, đồng thời mang dấu ấn “hội tụ và lan tỏa” trong lịch sử dân tộc.
Hai điệu Bắc – Nam và những “hơi” không thể trộn lẫn
Ca Huế được hình thành trên hai điệu thức chính là điệu Bắc và điệu Nam, cùng một hệ thống “hơi” biểu hiện từng loại sắc thái như hơi dưng, hơi đảo, hơi thiền, hơi ai, hơi thương… tạo nên phong cách đặc trưng.
Theo phần lớn các nghệ nhân và nhà nghiên cứu:
Điệu Bắc: có tính chất vui tươi, linh hoạt, trong sáng, trang trọng.
Điệu Nam: buồn thương, bi ai, sâu lắng.
Một điểm rất đặc biệt, mà chính người Huế thường nhấn mạnh: điệu Bắc cả ba miền đều có, nhưng điệu Nam hơi Ai chỉ riêng Huế mới có.
Ngoài ra, còn có hơi dưng – loại hơi trung gian giữa Bắc và Nam, như một cầu nối giữa vui và buồn. Tính chất đặc trưng trong ca Huế là trữ tình sâu lắng, người xứ Huế gọi là “thâm trầm” – cái thâm trầm đầy vẻ tế nhị, tao nhã và trong sáng, gợi những nỗi niềm khó tên.
GS.TS Trần Văn Khê từng miêu tả: Ca Huế “khi thì êm dịu như hương thơm tỏa ra từ một bông hoa, khi thì xót xa như giọng người đang khóc, khi thì uể oải như những cái nhìn nào đó của người đàn bà trong những đêm hè oi ả… đã thấm vào thể xác và tâm hồn bạn, len vào trong mạch máu của bạn, làm cho khắp người bạn phải rùng mình, khoái trá…”
Từ Cung Vua, Phủ Chúa Đến Những Đêm Trên Dòng Hương
Khởi nguồn từ “cung trung chi nhạc”
Theo các nhà nghiên cứu, ca Huế bắt đầu từ hát cửa quyền trong cung vua, phủ chúa – một loại nhạc thính phòng trong cung thất của vua và mẹ vua Nguyễn, khác với lối hát Ả Đào phát sinh từ dân gian rồi mới vào cung đình.
Đó là thời kỳ có những bước chuyển mình: từ lối hát cung đình, dần dần được dân gian hóa trở lại để thành ca nhạc Huế, và rồi lại tác động trở lại đối với âm nhạc cung đình. Một minh chứng rõ nét là trường hợp 10 bản Tàu – còn gọi là 10 bản Ngự – được các nhạc công trong ban Ngự âm nhạc của triều đình nhà Nguyễn tấu trong các cuộc tế lễ. Thực chất, đó là những bài bản vay mượn từ ca nhạc Huế và được “cung đình hóa” – hệ quả của quá trình tinh chế vốn âm nhạc dân gian.
Không gian thưởng thức: từ thính phòng đến sân thuyền
Xưa kia, ca Huế được thưởng thức trong không gian nhỏ, đầm ấm, gần gũi – một phòng khách, với đôi ba chén trà, ly rượu, người biểu diễn và thưởng thức ngồi cạnh nhau như tri âm, tri kỷ. Trong không gian như vậy, tất cả như ngưng đọng khi con người và âm nhạc hòa quyện trong mùi trầm hương phảng phất, đặc biệt vào những đêm khuya thanh vắng.
Dần dần, không gian diễn xướng được mở rộng ra sông nước. Ca Huế ra với dòng Hương bàng bạc ánh trăng, sương đêm phủ nhẹ trên mái chèo, cùng với giọng ca thổn thức, tiếng đàn nỉ non trong làn gió nhẹ, làm cho tri âm, tri kỷ không muốn rời nhau. Sự kết hợp hài hòa ấy đã khiến ca Huế có một phong vị đặc biệt, không chỉ thỏa mãn thị hiếu của giới quý tộc phong lưu, mà còn được quần chúng nhân dân hâm mộ, nâng niu (theo GS Tô Vũ).
Chính sự giao thoa giữa cung đình và dân gian, giữa thính phòng và sông nước, đã làm nên một nhận định quan trọng: ca Huế là nhịp cầu nối giữa cung đình và dân gian.
Ca Huế lan tỏa – dấu ấn trong âm nhạc ba miền
Theo bước chân Nam tiến của các lưu dân, ca nhạc Huế có xu hướng truyền bá mạnh mẽ về phía Nam, kết hợp với cội nguồn văn hóa Thăng Long, tiếp nhận một số ảnh hưởng của Champa, Ấn Độ, làm nảy sinh các hình thức âm nhạc khác như đàn Quảng ở Nam Trung Bộ, đờn ca tài tử ở Nam Bộ.
Ngược lại, ca Huế cũng ảnh hưởng trở lại cội nguồn phía Bắc: sân khấu chèo có vở Tuần ty đào Huế sử dụng nguyên xi điệu Hành vân, Lý dao duyên của Huế; trong sáu hệ thống của chèo có hẳn hệ thống hơi Huế. Có thể nói, ca Huế như một cái gốc lớn đã nảy sinh nhiều cành lá xanh tươi trên khắp các vùng miền – một điều vô cùng hiếm thấy, đáng trân quý.
Trải Nghiệm Ca Huế Trên Sông Hương Cùng Huong River Cruises
“Nên chăng để ca Huế trở về vị trí đúng và đúng với giá trị đích thực của nó?” – câu hỏi của tác giả Dương Bích Hà năm 2012 đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Và có một cách để bạn – du khách hôm nay – có thể vừa thưởng thức ca Huế đúng điệu, vừa góp phần trân trọng di sản:
Đó là bước lên du thuyền rồng trên sông Hương, giữa không gian tĩnh lặng của bóng nước, trăng sao, và lắng nghe những làn điệu Nam ai, Nam bình, Lý con sáo, Hò mái nhì do chính các nghệ nhân Huế trình diễn.
Huong River Cruises – với các du thuyền rồng VIP: Ngự Hương, Huế Thương, Huế Xưa – đã và đang gìn giữ và tái hiện không gian ca Huế gần nhất với nguyên bản:
Không gian thính phòng trên sông: Máy lạnh êm dịu, ghế ngồi sang trọng, cửa sổ hướng ra dòng Hương lộng gió.
Ca Huế trực tiếp từ nghệ nhân: Không phải nhạc đĩa, mà là tiếng đàn tranh, đàn bầu, đàn nhị thật, giọng ca truyền cảm không qua chỉnh sửa.
MC dẫn chuyện bằng cả tiếng Việt và Anh, giúp du khách hiểu được nguồn gốc, ý nghĩa của từng bài ca – từ lịch sử cung đình đến những câu chuyện tình yêu, thân phận.
Kết hợp ẩm thực Huế và thả đèn hoa đăng – để một đêm trên sông Hương trở thành ký ức khó quên.
Như lời cố nhạc sư Nguyễn Hữu Ba: “Âm nhạc Việt Nam… có sức sống mãnh liệt, một tinh thần căn bản sâu rộng, tiềm ẩn trong lòng đất, trong ý dân.” Ca Huế trên du thuyền chính là một biểu hiện sinh động của sức sống ấy.
Để Một Đêm Nghe Ca Huế, Để Nhớ Huế Cả Đời
Qua những dòng ghi chép của Dương Bích Hà, của các nghệ nhân và nhà nghiên cứu, chúng ta thấy rõ: ca Huế không chỉ là âm nhạc – đó là linh hồn của xứ Huế thu nhỏ trong từng tiếng đàn, từng câu hát. Nó từng là thú chơi tao nhã của hoàng thân quốc thích, từng là sợi dây nối giữa cung đình và dân gian, và nay, nó đang tìm một không gian mới để tiếp tục tỏa sáng – trên những du thuyền lướt nhẹ giữa dòng Hương Giang.
Huong River Cruises tự hào là người đồng hành, cùng với du khách trong và ngoài nước, trân trọng và lan tỏa vẻ đẹp của ca Huế – một di sản văn hóa phi vật thể quý giá.
Đặt vé chương trình ca Huế trên du thuyền Rồng Ngự Hương / Huế Thương / Huế Xưa ngay hôm nay. Khởi hành hàng ngày tại bến Tòa Khâm https://maps.app.goo.gl/RKdV8ySvUq4QTUyx9
Liên hệ Huong River Cruises:
“Muốn nghe và hiểu sâu về ca Huế đòi hỏi phải có nghệ thuật thưởng thức. Hãy đến với chúng tôi, để nghệ thuật ấy chạm vào bạn giữa lòng sông Hương.”
- Công viên Phú Xuân Huế – Không Gian Xanh Yên Bình Bên Bờ Sông Hương,
- Các Điệu Lý Huế: Nghệ Thuật Tài Tử Dân Gian Đặc Sắc Của Cố Đô
- Tòa Thương Bạc (Công Viên Thương Bạc) Huế – Chứng Tích Lịch Sử Bên Bờ Sông Hương
- Bến Me – Cầu Bán Nguyệt Huế – Điểm Đến Check-in Lãng Mạn Bên Sông Hương
- Sông Hương Quán – Hương Vị Quê Nhà Bên Bờ Sông Hương Thơ Mộng
